Pełnomocnictwo*

Termin „pełnomocnictwo” używany jest w kilku znaczeniach. Można nim określić: 1) stosunek prawny, łączący pełnomocnika z mocodawcą 2) jednostronną czynność prawną mocodawcy, stanowiącą źródło umocowania 3) dokument, w którym ta czynność zostaje zawarta 4) samo umocowanie do dokonywania czynności prawnych (nie zaś do czynności faktycznych).

Podstawę pełnomocnictwa stanowi zawsze oświadczenie woli osoby reprezentowanej. Mocodawca udziela pełnomocnikowi prawa do reprezentowania go w pewnej, mniej lub bardziej szczegółowo określonej, kategorii stosunków prawnych. Pełnomocnik działa w ten sposób, że czynności dokonane przez niego w imieniu mocodawcy, odnoszą bezpośredni skutek dla tegoż mocodawcy. Osoba umocowana składa zatem własne oświadczenie woli, ale działa w cudzym imieniu.

W praktyce przyczyną działania poprzez pełnomocnika jest w szczególności to, że osoba udzielająca pełnomocnictwa nie posiada odpowiednich umiejętności by samodzielnie podjąć się pewnych działań, nie ma czasu, wyjeżdża, jest chora. Zasadniczo możliwe jest upoważnienie pełnomocnika do dokonania niemal każdej czynności prawnej. Czasami jednak ustawa tego zabrania – przykładem jest czynność sporządzenia bądź odwołania testamentu. Jeżeli któraś z tych czynności zostanie dokonana przez pełnomocnika, to będzie to oznaczało jej nieważność.

Wyróżnić należy trzy rodzaje pełnomocnictwa: pełnomocnictwo ogólne, pełnomocnictwo rodzajowe oraz pełnomocnictwo szczególne.

Pełnomocnictwo ogólne musi zostać – pod rygorem nieważności – udzielone w formie pisemnej (warto dodać, że równoważne z formą pisemną jest złożenie oświadczenia w formie elektronicznej, jeżeli jest opatrzone bezpiecznym podpisem elektronicznym, weryfikowanym przy pomocy ważnego kwalifikowanego certyfikatu).Jego treścią jest umocowanie do dokonywania przez pełnomocnika tzw. czynności zwykłego zarządu. Polegają one, ogólnie mówiąc, na typowej, powszedniej eksploatacji rzeczy, np. zawieraniu umów najmu czy uiszczaniu należności publicznoprawnych.

Pełnomocnictwo rodzajowe udzielane jest do dokonywania czynności prawnych, które przekraczają zakres zwykłego zarządu. Co do zasady – nie ma tutaj wymogu zachowania formy szczególnej. Jednakże, jeżeli zostało ono udzielone do dokonania czynności prawnej, dla której przepisy wymagają formy szczególnej, to – aby pełnomocnictwo było ważne –musi przyjąć formę taką samą jak czynność, do której dokonania uprawnia. Przykładem jest tutaj umowa sprzedaży nieruchomości czy też ustanowienie odrębnej własności lokalu, gdzie dla ważności czynności (i pełnomocnictwa) niezbędna jest forma aktu notarialnego.

Czasem ustawa wymaga, żeby do dokonania konkretnej czynności prawnej udzielone zostało pełnomocnictwo szczególne (pełnomocnictwo do poszczególnej czynności). Przykład stanowi wymóg posiadania przez prokurenta pełnomocnictwa specjalnego do dokonania w imieniu mocodawcy zbycia przedsiębiorstwa bądź oddania go do czasowego korzystania, a także do zbycia i obciążenia nieruchomości. Nie wyłącza to konieczności zachowania takiej formy pełnomocnictwa, jaka jest wymagana dla ważności czynności prawnej (np. do zbycia przedsiębiorstwa wymagana jest forma pisemna z podpisami notarialnie poświadczonymi, zatem i pełnomocnictwo szczególne udzielane przez przedsiębiorcę prokurentowi musi posiadać taką formę, gdyż w przeciwnym razie będzie nieważne).

Charakterystyczne jest to, że pełnomocnictwa można udzielić także osobie, która posiada ograniczoną zdolność do czynności prawnych (czyli nie tylko takiej osobie, która legitymuje się pełną zdolnością do czynności prawnych) i – co istotne – okoliczność ta nie ma wpływu na ważność czynności dokonanej przez umocowanego w imieniu mocodawcy. Do kategorii tych osób zaliczamy m.in. małoletnich mających ponad 13, lecz mniej niż 18 lat (przy założeniu, że nie zostali ubezwłasnowolnieni całkowicie). Na marginesie należy nadmienić, że czasem przepisy wprowadzają wyższe wymagania w zakresie zdolności do czynności prawnych pełnomocnika – np. prokurent bezwzględnie musi mieć pełną zdolność do czynności prawnych.

Pełnomocnikiem zasadniczo może być również osobaprawna lub jednostka organizacyjna niemająca osobowości prawnej, której ustawa przyznaje zdolność prawną (np. spółka jawna). Wyjątek pojawia się w przypadku prokurenta (może nim być tylko i wyłącznie osoba fizyczna).

Z kolei udzielić pełnomocnictwa może osoba mająca pełną zdolność do czynności prawnych lub osoba o ograniczonej zdolności do czynności prawnych. Trzeba tutaj jednak zwrócić uwagę na to, że jeżeli do dokonania danej czynności prawnej przez osobę o ograniczonej zdolności potrzebna jest zgoda jej przedstawiciela ustawowego, to i do udzielenia pełnomocnictwa taka zgoda jest niezbędna. W przeciwnym razie pełnomocnictwo będzie nieważne.

Co do zasady pełnomocnictwo może zostać odwołanie przez mocodawcę w każdym czasie, a w przypadku śmierci mocodawcy lub pełnomocnika – wygasa.

Należy także zwrócić uwagę na problem związany z sytuacją, kiedy dana osoba, pomimo że nie dysponuje umocowaniem, dokonuje jednak czynności prawnej w imieniu innej osoby oraz na problem związany z sytuacją, kiedy dany pełnomocnik przekracza swym działaniem zakres udzielonego mu pełnomocnictwa. Skutki takich zachowań różnią się w zależności od tego, czy mamy do czynienia z umową czy z czynnością jednostronną (np. wypowiedzenie najmu, dzierżawy). Otóż, jeżeli będzie to umowa, to jej ważność zależy od potwierdzenia przez mocodawcę. Gdy potwierdzenie nie nastąpi, to ten, kto w powyższych okolicznościach złożył oświadczenie woli, ten jest odpowiedzialny wobec drugiej strony umowy za szkodę, którą druga strona poniosła przez to, że zawarła umowę nie wiedząc o braku umocowania lub o przekroczeniu jego zakresu oraz obowiązany jest do zwrotu tego, co otrzymał od drugiej strony w wykonaniu umowy. Natomiast jednostronna czynność prawna dokonana w cudzym imieniu bez umocowania lub z przekroczeniem jego zakresu jest zasadniczo nieważna.  Wyjątek stanowi sytuacja, kiedy ten, komu zostało złożone oświadczenie woli w cudzym imieniu, zgodził się na działanie bez umocowania. Stosuje się wówczas odpowiednio przepisy o zawarciu umowy bez umocowania, co oznacza w szczególności, że czynność nie jest nieważna, natomiast jej ważność zależna jest od jej potwierdzenia przez mocodawcę.

Z sytuacją z pozoru podobną będziemy mieli do czynienia, gdy dana osoba dokonuje czynności prawnej (dwustronnej lub jednostronnej) bez umocowania bądź z przekroczeniem zakresu umocowania, jednakże w okresie poprzedzającym dokonanie tej czynności posiadała pełnomocnictwo do jej dokonania. Taka czynność jest ważna, ale pod jednym warunkiem – że osoba, której fałszywy pełnomocnik złożył oświadczenie, nie wiedziała ani też nie mogła się z łatwością dowiedzieć o istnieniu tych okoliczności. Chroniony jest zatem interes osób, które działały w dobrej wierze. W związku z tym, że w polskim prawie cywilnym obowiązuje zasada domniemania dobrej wiary, ciężar udowodnienia osobie trzeciej, że wiedziała lub mogła z łatwością dowiedzieć się o istnieniu powyższych okoliczności, spoczywa na tym kto się przed sądem na tę okoliczność powołuje, kto wywodzi z niej skutki prawne.

~adwokat Agnieszka Kapała-Sokalska

ksiazka Biuro Porad Prawnych (1)-page-001

 

 

 

* artykuł został opublikowany w książce pt.: „Chcesz wiedzieć więcej? Poradnik prawny dla klientów Biur Porad Prawnych i Informacji Obywatelskiej”, Poznań 2013; publikacja objęta została patronatem Rzecznika Praw Obywatelskich